qualities of a person who is fit to be inducted in the conduct of śrāddham

https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%8D-13-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5-137

महाभारतम्-13-अनुशासनपर्व-137

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति श्राद्धे निमन्त्रणार्हानर्हाणां लक्षणनिरूपणम्।। 1 ।।

युधिष्ठिर उवाच। 13-137-1x
कीदृशेभ्यः प्रदातव्यं भवेच्छ्राद्धं पितामह।
द्विजेभ्यः कुरुशार्दूल तन्मे व्याख्यातुमर्हसि।।
13-137-1a
13-137-1b
भीष्म उवाच। 13-137-2x
ब्राह्मणान्न परीक्षेत क्षत्रियो दानधर्मवित्।
दैवे कर्मणि पित्र्ये तु न्यायमाहुः परीक्षणम्।।
13-137-2a
13-137-2b
देवताः पावयन्तीह दैवेनैवेह तेजसा।
उपेत्य तस्माद्देवेभ्यः सर्वेभ्यो दापयेन्नरः।।
13-137-3a
13-137-3b
श्राद्धे त्वथ महाराज परीक्षेद्ब्राह्मणान्बुधः।
कुलशीलवयोरूपैर्विद्ययाऽभिजनेन च।।
13-137-4a
13-137-4b
तेषामन्ये पङ्क्तिदूष्यास्तथाऽन्ये पङ्क्तिपावनाः।
अपाङ्क्तेयास्तु ये राजन्कीर्तयिष्यामि ताञ्शृणु।।
13-137-5a
13-137-5b
कितवो भ्रूणहा यक्ष्मीं पशुपालो निराकृतिः।
ग्रामप्रेष्यो वार्धुषिको गायनः सर्वविक्रयी।।
13-137-6a
13-137-6b
अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी।
सामुद्रिको राजभृत्यस्तैलिकः कूटकारकः।।
13-137-7a
13-137-7b
पित्रा विभजमानश्च यस्य चोपपतिर्गृहे।
अभिशस्तस्तथा स्तेनः शिल्पं यश्चोपजीवती।।
13-137-8a
13-137-8b
पर्वकारश्च सूची च मित्रध्रुक् पारदारिकः।
अव्रतानामुपाध्यायः काण्डपृष्ठस्तथैव च।।
13-137-9a
13-137-9b
श्वभिश्च यः परिक्रामेद्यः शुना दष्ट एव च।
परिवित्तिश्च यश्च स्याद्दुश्चर्मा गुरुतल्पगः।
13-137-10a
13-137-10b
कुशीलवो देवलको नक्षत्रैर्यश्च जीवती।।
ईदृशैर्ब्राह्मणैर्भुक्तमपाङ्क्तेयैर्युधिष्ठिर।
13-137-11a
13-137-11b
रक्षांसि गच्छते हव्यमित्याहुर्ब्रह्मवादिनः।।
श्राद्धं भुक्त्वा त्वधीयीत वृषलीतल्पगश्च यः।
13-137-12a
13-137-12b
पुरीषे तस्य ते मासं पितरस्तस्य शेरते।
सोमविक्रयिणे विष्ठा भिषजे पूयशोणितम्।।
13-137-13a
13-137-13b
नष्टं देवलके दत्तमप्रतिष्ठं च वार्धुषे।
यत्तु वाणिजके दत्तं नेह नामुत्र तद्भवेत्।
भस्मनीव हुतं हव्यं तथा पौनर्भवे द्विजे।।
13-137-14a
13-137-14b
13-137-14c
ये तु धर्मव्यपेतेषु चारित्रापगतेषु च।
हव्यं कव्यं प्रयच्छन्ति येषां तत्प्रेत्य नश्यति।।
13-137-15a
13-137-15b
ज्ञानपूर्वं तु ये तेभ्यः प्रयच्छन्त्यल्पबुद्धयः।
पुरीषं भुञ्जते तस्य पितरः प्रेत्य निश्चयः।।
13-137-16a
13-137-16b
एतानिमान्विजानीयादपाङ्क्तेयान्द्विजाधमान्।
शूद्राणामुपदेशं च ये कुर्वन्त्यल्पचेतसः।।
13-137-17a
13-137-17b
षष्टिं काणः शतं षण्डः श्वित्री यावत्प्रपश्यति।
पङ्क्त्यां समुपविष्टायां तावद्दूषयते नृप।।
13-137-18a
13-137-18b
यद्वेष्टितशिरा भुङ्क्ते यद्भुङ्क्ते दक्षिणामुखः।
सोपानत्कश्च यद्भुङ्क्ते सर्वं विद्यात्तदासुरम्।।
13-137-19a
13-137-19b
असूयता च यदत्तं यच्च श्रद्धाविवर्जितम्।
सर्वं तदसुरेन्द्राय ब्रह्मा भागमकल्पयत्।।
13-137-20a
13-137-20b
श्वानश्च पङ्क्तिदूषाश्च नावेक्षेरन्कथञ्चन।
तस्मात्परिसृते दद्यात्तिलांश्चान्ववकीरयेत्।।
13-137-21a
13-137-21b
तिलैर्विरहितं श्राद्धं कृतं क्रोधवशेन च।
यातुधानाः पिशाचाश्च विप्रलुम्पन्ति तद्धविः।।
13-137-22a
13-137-22b
अपाङ्क्तो यावतः पाङ्क्तान्भुञ्जानाननुपश्यति।
तावत्फलाद्धंशयति दातारं तस्य बालिशम्।।
13-137-23a
13-137-23b
इमे तु भरतश्रेष्ठ विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः।
हेतुतस्तान्प्रवक्ष्यामि परीक्षस्वेह तान्द्विजान्।।
13-137-24a
13-137-24b
विद्यावेदव्रतस्नाता ब्राह्मणाः सर्व एव हि।
सदाचारपराश्चैव विज्ञेयाः सर्वपावनाः।।
13-137-25a
13-137-25b
पाङ्क्तेयांस्तु प्रवक्ष्यामि ज्ञेयास्ते पङ्क्तिपावनाः।
त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित्।।
13-137-26a
13-137-26b
ब्रह्मदेयानुसन्तानश्छन्दोगो ज्येष्ठसामगः।
मातापित्रोर्यश्च वश्यः श्रोत्रियो दशपूरुषः।।
13-137-27a
13-137-27b
ऋतुकालाभिगामी च धर्मपत्नीषु यः सदा।
वेदविद्याव्रतस्नातो विप्रः पङ्क्तिं पुनात्युत।।
13-137-28a
13-137-28b
अथर्वशिरसोऽध्येता ब्रह्मचारी यतव्रतः।
सत्यवादी धर्मशीलः स्वकर्मनिरतश्च सः।।
13-137-29a
13-137-29b
ये च पुण्येषु तीर्थेषु अभिषेककृतश्रमाः।
मखेषु च समन्त्रेषु भन्त्यवभृथप्लुताः।।
13-137-30a
13-137-30b
अक्रोधना ह्यचपलाः क्षान्ताः दान्ता जितेन्द्रियाः।
सर्वभूतहिता ये च श्राद्धेष्वेतान्निमन्त्रयेत्।।
13-137-31a
13-137-31b
एतेषु दत्तमक्षय्यमेते वै पङ्क्तिपावनाः।
इमे परे महाभागा विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः।।
13-137-32a
13-137-32b
यतयो मोक्षधर्मज्ञा योगिनश्चरितव्रताः।
`पञ्चरात्रविदो मुख्यास्तथा भागवताः परे।।
13-137-33a
13-137-33b
वैखानसाः कुलश्रेष्ठा वैदिकाचारचारिणः।’
ये चेतिहासं प्रयताः श्रावयन्ति द्विजोत्तमान्।।
13-137-34a
13-137-34b
ये च भाष्यविदः केचिद्ये च व्याकरणे रताः।
अधीयते पुराणं ये धर्मशास्त्राण्यथापि च।।
13-137-35a
13-137-35b
अधीत्य च यथान्यायं विधिवत्तस्य कारिणः।
उपपन्नो गुरुकुले सत्यवादी सहस्रशः।।
13-137-36a
13-137-36b
अग्र्याः सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च।
यावदेते प्रपश्यन्ति पङ्क्त्यास्तावत्पुनन्त्युत।।
13-137-37a
13-137-37b
ततो हि पावनात्पङ्क्त्याः पङ्क्तिपावन उच्यते।
क्रोशादर्धतृतीयाच्च पावयेदेक एव हि।
ब्रह्मदेयानुसन्तान इति ब्रह्मविदो विदुः।।
13-137-38a
13-137-38b
13-137-38c
अनुत्विगनुपाध्यायः स चेदग्रासनं व्रजेत्।
ऋत्विग्भिरभ्यनुज्ञातः पङ्क्त्या हरति दुष्कृतम्।।
13-137-39a
13-137-39b
अथ चेद्वेदवित्सर्वैः पङ्क्तिदोषैर्विवर्जितः।
न च स्यात्पतितो राजन्पङ्क्तिपावन एव सः।।
13-137-40a
13-137-40b
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन परीक्ष्यामन्त्रयेद्द्विजान्।
स्वकर्मनिरतान्दान्तान्कुले जातान्बहुश्रतान्।।
13-137-41a
13-137-41b
यस्य मित्रप्रधानानि श्राद्धानि च हवींषि च।
न प्रीणन्ति पितॄन्देवान्स्वर्गं च न स गच्छति।।
13-137-42a
13-137-42b
यश्च श्राद्धे कुरुते सङ्गतानि
न देवयानेन पथा स याति।
स वै मुक्तः पिप्पलं बन्धनाद्वा
स्वर्गाल्लोकच्च्यवते श्राद्धमित्रः।।
13-137-43a
13-137-43b
13-137-43c
13-137-43d
तस्मान्मित्रं श्राद्धकृन्नाद्रियेत
दद्यान्मित्रेभ्यः सङ्ग्रहार्थं धनानि।
यन्मन्यते नैव शत्रुं न मित्रं
तं मध्यस्थं भोजयेद्धव्यकव्ये।।
13-137-44a
13-137-44b
13-137-44c
13-137-44d
यथोषरे बीजमुप्तं न रोहे-
न्नचावप्ता प्राप्नुयाद्बीजभागम्।
एवं श्राद्धं भुक्तमनर्हमाणै-
र्न चेह नामुत्र फलं ददाति।।
13-137-45a
13-137-45b
13-137-45c
13-137-45d
ब्राह्मणो ह्यनधीयानस्तृणाग्निरिव शाम्यति।
तस्मै श्राद्धं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते।।
13-137-46a
13-137-46b
सम्भोजनी नाम पिशाचदक्षिणा
सा नैव देवान्न पितॄनुपैति।
इहैव सा भ्राम्यति हीनपुण्या
शालान्तरे गौरिव नष्टवत्सा।।
13-137-47a
13-137-47b
13-137-47c
13-137-47d
यथाऽग्नौ शान्ते घृतमाजुहोति
तन्नैव देवान्न पितॄनुपैति।
तथा दत्तं नर्तके गायके च
यां चानृते दक्षिणामावृणोति।।
13-137-48a
13-137-48b
13-137-48c
13-137-48d
उभौ हिनस्ति न भुनक्ति चैषा
या चानृते दक्षिणा दीयते वै।
आघातिनी गर्हितैषा पतन्ती
तेषां प्रेतान्पातयेद्देवयानात्।।
13-137-49a
13-137-49b
13-137-49c
13-137-49d
ऋषीणां समये नित्यं ये चरन्ति युधिष्ठिर।
निश्चिताः सर्वधर्मज्ञास्तान्देवा ब्राह्मणान्विदुः।।
13-137-50a
13-137-50b
स्वाध्यायनिष्ठा ऋषयो ज्ञाननिष्ठास्तथैव च।
तपोनिष्ठाश्च बोद्धव्याः कर्मनिष्ठाश्च भारत।।
13-137-51a
13-137-51b
कव्यानि ज्ञाननिष्ठेभ्यः प्रतिष्ठाप्यानि भारत।
तत्र ये ब्राह्मणान्केचिन्न सीदन्ति हि ते नराः।।
13-137-52a
13-137-52b
ये तु निन्दन्ति जल्पेषु न ताञश्राद्धेषु भोजयत्।
ब्राह्मणा निन्दिता राजन्हन्युस्त्रैपुरुषं कुलम्।।
13-137-53a
13-137-53b
वैखानसानां वचनमृषीणां श्रूयते नृप।
दूरादेव परीक्षेत ब्राह्मणान्वेदपारगान्।।
13-137-54a
13-137-54b
प्रियो वा यदि वा द्वेष्यस्तेषां तु श्राद्धमावपेत्।। 13-137-55a
यः सहस्रं सहस्राणां भोजयदेनृचो नरः।
एकस्तान्मन्त्रवित्प्रीतः सर्वानर्हति भारत।।
13-137-56a
13-137-56b
।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि
दानधर्मपर्वणि सप्तत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 137 ।।

[सम्पाद्यताम्]

13-137-3 देवेभ्यो देवानुद्दिश्य। सर्वेभ्यो विप्रेभ्यः।। 13-137-5 तेषामन्ये पङ्क्तिदूषा इति झ.पाठः।। 13-137-6 निराकृतिरध्ययनादिशून्यः। वार्धुषिको वृद्ध्यर्थं धनप्रयोक्ता।। 13-137-7 कुण्डाशी भगभक्षः। तैलिकस्तत्कर्मकृत्। कूटसाक्षिक इति ट.पाठः।। 13-137-8 पित्रा विवदमानश्चेति झ.पाठः।। 13-137-9 पर्वकारो वेषान्तरधारी। सूची पिशुनः। अव्रतानां शूद्राणाम्। काण्डपृष्ठः शस्त्राजीवी।। 13-137-10 श्वभिः परिक्रामेन्मृगयां कुर्वन्।। 13-137-18 षष्टिंशतं पुरुषानिति शेषः।। 13-137-20 असुरेन्द्राय बलये।। 13-137-21 परिसृते आवृतदेशे।। 13-137-22 तिलदानेप्यदायादा ये च क्रोधवशा गणाः। यातुधानाः पिशाचाश्च न प्रलुपन्ति तद्धविरिति थ.ध.पाठः।। 13-137-26 त्रिसुपर्णं चतुष्कपर्दा युवतिः सुपेशा इति बह्वृचानां मन्त्रत्रयं वा ब्रह्ममेतुमाम् इत्यादितैत्तिरीयप्रसिद्धं वा। षडङ्गानि शिक्षादीनि।। 13-137-27 ब्रह्म देवः परविद्या वा तदेव देयं येषां तेषामनुसन्तानः परम्परायामुत्पन्नः ब्रह्मदेयानुसन्तानः।। 13-137-30 मुखेषु च सहस्रेष्विति थ.पाठ।। 13-137-42 मित्रमेव प्रधानं न योग्यत्वादिकं येषु तानि।। 13-137-43 श्राद्धेन निमित्तेन सङ्गतानि सख्यानि।। 13-137-47 सम्भोजनी अन्योन्यं दीयमाना।। 13-137-48 यां च दक्षिणामनृते अपात्रे आवृणोति प्रयच्छति।। 13-137-49 न भुनक्ति न पालयति। आघातिनी हन्त्री।।

Advertisements
This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s